TẢO MỘ

 Rưng rưng tháng Chạp, Táo đã về trời cũng là lúc cháu con rạo rực cho ngày tảo mộ.

   Cuối năm, sương giăng như mưa bụi, ướt thẩm đến nhòe nhoẹt nghĩa trang nhưng người người tựu tề về chốn an nghỉ vĩnh hằng của các bậc tiền nhân để tảo mộ rất đông. Ai cũng muốn cho tổ tiên mình, ông bà mình, cha mẹ mình... một nơi thông thoáng. Ngày xưa nghèo, tổ tiên toàn mộ đất, ngày tảo mộ vất cả nhiêu nan. Xới cỏ, xúc đất, đào đất, múc bùn, tô vẽ cho các ngôi mộ thêm bề thế. Những năm sau này, từ mộ Tổ đến mộ các gia đình đều bê tông, gạch hoa hóa. Nhiều gia đình có điều kiện hơn, thì khu mộ của họ là đá Ninh Bình, Thanh Hóa và có thể là ốp đá ngoại... 

  Trong Truyện Kiều, đại thi hào Nguyễn Du viết:

  " Thanh minh trong tiết tháng Ba

Lễ là tảo mộ, lễ là đạp thanh..."

Đấy là cụ lấy tích Tàu, dân miền nam Trung Quốc lấy tiết Thanh Minh , một trong 24 tiết khí ( theo lịch mặt trăng) để tảo mộ cho những người đã khuất. Đại lục Trung Hoa rộng lớn, cả mùa đông và hơn nửa mùa xuân chìm trong giá lạnh. Tiết Thanh minh trời quanh, tạnh, khí hậu ấm dần lên nên họ chọn thời điểm này thăm mộ, sửa sang nơi an nghỉ của tổ tiên là hợp nhẽ. Với người Việt ta, nhất là khu vực Nghệ An trở vào trong thì tảo mộ nhất thiết phải làm trước tết. Cũng giống như người sống, trước Tết phải sửa sang nhà cửa, vệ sinh cá nhân ( cắt tóc, cạo râu.. ) thì sửa sang phần mộ, quét lại vôi, ve các mộ phần là việc phải làm của dương gian với những người đã khuất. Tùy theo điều kiện, nhà tảo mộ trước, nhà sau, nhưng ở quê hầu như tập trung chung cả dòng họ vào một ngày nhất định.

    Dân hai bờ sông Gianh ( Quảng Bình) thường tảo mộ vào đầu tháng Chạp, và họ gọi ngày 4/12 âm hằng năm là lễ Xủi mả ( cuốc cỏ trên mộ). Dân Huế họ tập trung về nghĩa trang dọn dẹp vệ sinh, sơn sửa mồ mả vào ngày 14, 15 tháng Chạp, và dân cố đô họ gọi những ngày này là Tô Mộ. Dân Thăng Long ngoại ô ( nơi có nghĩa trang tại địa phương) họ tổ chức tảo mộ vào tuần cuối cùng của năm âm lịch, và họ gọi là lễ Chạp mả, sau chạp mả họ tụ về từ đường họ để làm lễ chạp họ ( giỗ họ), kiểu tế họ rằm tháng Giêng, tháng Bảy ở Hà Tĩnh và một số tỉnh Bắc Trung Bộ.

   Họ Nguyễn Văn xứ Chợ Cày, phủ Thạch Hà, Hà Tĩnh tĩnh có từ thời vua Gia Long, Minh Mạng. Thuở lập ấp, gây dựng họ, sử sách thất tán nên không rõ các bậc tiền nhân tảo mộ hôm nao.   Người viết từng tham gia tảo mộ những chục năm liền, thuở đang là học sinh. Nhớ những năm giữa 1980, họ tảo mộ vào ngày 14 tháng Giêng. Sau khi xủi cỏ, tô bùn các nấm mộ, cả nhánh họ tề tựu về nhà tộc trưởng, nơi có bàn thờ của các bậc tiền nhân làm lễ tế họ. Thời ấy nghèo, lũ trẻ con nội ngoại như người viết có được nắm xôi, miếng thịt mỡ là sướng hơn cả Tết...

   Hai chục năm nay, họ Nguyễn Văn tập trung tảo mộ vào ngày 24 tháng Chạp. Đời sống khấm khá hơn nên toàn họ tộc cũng đã đầu tư nâng cấp, xây dựng cho khu mộ tổ đàng hoàng, vĩnh cửu. Tảo mộ hôm nay chủ yếu là quét sơn, vôi, ve cho các mộ phần khỏi rêu mốc theo thời gian, chứ cái thuở cuốc cỏ, đắp đất, tô bùn đều trong dĩ vãng.

  Mai đã là 24 Tết, và con cháu hậu sinh Nguyễn Văn lại tập trung về nơi các bậc tiền nhân an nghỉ, dọn dẹp đẹp đẽ, chỉnh trang khang trang các phần mộ và mời các cụ, các ông bà tiên tổ ..   cùng về đón Tết.

..  Tảo mộ, thực chất là sự kết nối, lưu giữ những gì của quá khứ cho hôm nay.  Đây là mạch nguồn cho đạo lý       " uống nước nhớ nguồn" , một hành động nhân văn và rất tâm linh cần phát huy và gìn giữ.

Nguyễn Thọ Cường.